Aynı dili konuşmak, aynı dünyayı paylaşmak anlamına gelmez. Fransızca, bu farkın en görünür olduğu dillerden biridir. Çünkü burada dil, yalnızca anlaşmayı sağlamaz; aynı zamanda konumlandırır. Bir insanın nasıl konuştuğu, hangi kelimeleri seçtiği, hangi tonu kullandığı — tüm bunlar, onun toplum içindeki yerini sessizce belirler.

Standart Fransızca uzun süre bir norm olarak kabul edildi. Doğru olan oydu. Kabul edilen oydu. Bunun dışında kalan her kullanım biçimi ise çoğu zaman eksik, kaba ya da düzensiz olarak görüldü. Oysa dil, hiçbir zaman tek bir merkezden ibaret değildir. Sokakta değişir, göçle dönüşür, yeni anlamlar üretir.

Bu sayıda "dil ve sınıf" ilişkisini ele alıyoruz. Amacımız bir dil öğretmek değil; bir dilin toplum içindeki işleyişini görünür kılmak. Çünkü mesele sadece ne söylediğimiz değil, nasıl söylendiğidir.

Fransızcada "çalışmak" anlamına gelen travailler fiili, etimolojik açıdan incelendiğinde, modern kullanımından oldukça farklı bir anlam alanına işaret eder. Kelimenin en yaygın kabul gören kökeni, Latince tripaliumdur. Tri- (üç) ve palus (kazık) bileşenlerinden oluşan bu terim, üç kazıktan meydana gelen bir düzenekle ilişkilendirilir. Bu düzenek, bazı kaynaklarda hayvanları sabitleme aracı, bazı yorumlarda ise cezalandırma ya da işkence mekanizması olarak tanımlanır.

Orta Çağ Fransızcasında travailler fiili, "acı çekmek", "ızdırap duymak" ve "bedensel zorlanmaya maruz kalmak" anlamlarında kullanılmıştır. Bu bağlamda, doğum sancısını ifade eden travail d'accouchement kullanımı, kelimenin semantik alanındaki bu fiziksel yoğunluğu açık biçimde ortaya koyar.

Tripalium — tarihsel yorum

Tripalium — yapısal çizim

Bugün travailler fiili üretim ve emek bağlamında nötr bir anlam taşır. Ancak etimolojik izleri hâlâ şu kavramsal gerilimi muhafaza eder: çalışma, tarihsel olarak zorlanma deneyimiyle iç içe düşünülmüştür.

Fransızcada "sen" tek değildir. İkiye bölünmüştür: tu ve vous. Bu ayrım, dilbilgisel bir tercih gibi görünür. Oysa çoğu zaman bir sosyal pozisyon almadır. Birine tu demek, yalnızca samimi olmak değildir. Aynı zamanda bir sınırı kaldırmaktır. Bazen erken, bazen fazla erken.

Vous ise saygıdan ibaret değildir. Mesafe koyar. Korur. Ve kimi zaman, görünmez bir hiyerarşiyi sürdürür.

Bu ikilik, Latinceye kadar uzanır. Başlangıçta vous, çoğul bir formdur. Ancak zamanla, güce ve statüye yöneltilen bir saygı biçimine dönüşür. Bir kişiye çoğul hitap etmek, onu büyütmek anlamına gelir. Böylece dil, sayıyı değil, statüyü ifade etmeye başlar.

Bu sorular, dilbilgisi değil; toplumsal ilişkiler sorusudur. Fransızcada doğru zamiri seçmek, doğru fiili çekmekten daha zordur. Çünkü mesele kural değil, konumdur.

Fransız Devrimi'nin arifesinde Fransa, dilsel açıdan homojen bir ülke değildi. Aksine, parçalı ve çok merkezli bir dil manzarasına sahipti. 1794'te Abbé Grégoire tarafından Ulusal Konvansiyon'a sunulan ünlü rapor (Rapport sur la nécessité et les moyens d'anéantir les patois) bu parçalanmışlığı sayısallaştırmaya çalışır. Fransızcanın o dönemde bir iletişim aracı olmaktan ziyade bir iktidar kodu olduğunu gösterir.

Fransızca, çoğu zaman tekil ve homojen bir yapı olarak sunulur. Oysa dil, hiçbir zaman tek bir merkezde sabitlenmez. Bu bağlamda verlan, dilin kenarında ortaya çıkan bir sapma değil; norm ile kullanım arasındaki gerilimin görünür hâlidir.

"Verlan" kelimesi, Fransızca l'envers (ters) sözcüğünün hecelerinin yer değiştirmesiyle oluşur. Verlan, kelimelerin fonetik yapısını parçalayarak yeniden düzenler.

Banlieue parisienne — marjın coğrafyası

Verlan'ın yaygınlaşması, 20. yüzyılın ikinci yarısında, özellikle büyük şehirlerin çeperlerinde — banlieue olarak adlandırılan alanlarda — gözlemlenir. Göç, sınıf ve mekân ilişkisi içinde şekillenen bu bölgelerde, dil de dönüşür.

Verlan — l'inversion comme système

Pierre Bourdieu'nün "capital linguistique" kavramı bu noktada açıklayıcıdır. Standart Fransızca okulda, akademide, resmi kurumlarda yüksek meşruiyete sahipken, verlan aynı alanlarda düşük prestijli ve kimi zaman "yanlış" olarak kodlanır.

Stromae — sanatçının adı, Maestro kelimesinin verlan formudur. Bir zamanlar marjinal olan bir dil pratiğinin küresel bir kimliğe dönüşebildiğinin kanıtı.

Hapşırdıktan sonra bir şey söylemek, basit bir nezaket değil; tarihsel bir refleksin kalıntısıdır.

Antik ve Orta Çağ'da hapşırık, sıradan bir beden tepkisi olarak görülmezdi. Nefesin — yani yaşamın — anlık olarak bedenden çıktığı, kişinin kısa süreliyle savunmasız kaldığı düşünülürdü. Bu yüzden hapşıran kişiye söylenen söz, onu koruyan sembolik bir müdahale olarak ortaya çıktı.

Orta Çağ'da hapşırma — ölümün habercisi

Özellikle Kara Veba döneminde bu alışkanlık güçlendi. Hapşırık hastalığın işareti sayıldığı için, insanlar birbirine iyi dilek ya da koruyucu sözler söylemeye başladı. İngilizcedeki "bless you", Fransızcadaki "à tes souhaits", Türkçedeki "çok yaşa" bu geleneğin farklı biçimleridir.

Hapşırma — bir refleksin anatomisi

Bugün bu sözler inançtan çok alışkanlık gibi görünse de işlevi değişmemiştir: kısa bir bedensel kırılmayı sözle düzeltp sosyal bağı anlık olarak yeniden kurmak. Kısacası, hapşırık biyolojiktir; ona verilen cevap ise kültüre aittir.

Dil çoğu zaman kelimelerle sınırlı düşünülür. Oysa dil, bundan çok daha geniş bir alana yayılır. Konuştuğumuz dil, yalnızca en görünür olanıdır.

Bir geminin üzerindeki sarı bayrak, o geminin karantinada olduğunu bildirir. Trafik ışıkları, tek bir kelime kullanmadan düzen kurar. Bir kapak görseli, okuyucuya henüz açmadan bir anlam önerir. Bunların hiçbiri konuşmaz. Ama hepsi iletişim kurar.

Dil, yalnızca ağızdan çıkmaz. Giydiğimiz kıyafet, kullandığımız parfüm, saçımızı nasıl taradığımız, bir ortama nasıl girdiğimiz — bunların her biri, sözcük içermeyen bir anlatım üretir. Bu nedenle dil, yalnızca ifade değil; görünürlük biçimidir.

Birine ne kadar yaklaştığımız, göz teması kurup kurmadığımız, sessiz kalmayı seçtiğimiz anlar… Beden, çoğu zaman kelimelerden önce konuşur. Ve bu dil, yanlış anlaşılmaya daha açıktır. Ama aynı zamanda daha doğrudandır.

Dil, tek bir biçime indirgenemez. O, konuşulan, görülen, hissedilen ve çoğu zaman fark edilmeden işleyen bir bütündür.

Dil — kelimelerin ötesinde

Bu sayıda dilin sınıfla olan ilişkisini tartıştık. Ama dil, yalnızca sınıfla değil; mekânla, bedenle ve algıyla da ilişkilidir.